De betekenis van 'werk' versus 'spel' in de pedagogiek

Stel je voor: je loopt een groep binnen en je ziet kinderen. De één bouwt een toren van blokken, de ander speelt moeder-vader-kind en een derde is driftig aan het 'rekenen' met schelpjes.

Is dit nu gewoon leuk spelen of is dit leren? Deze vraag leeft bij veel pedagogisch medewerkers en leerkrachten in de kinderopvang en het primair onderwijs.

We weten vaak wel dat spel belangrijk is, maar de druk om te 'moeten' leren is groot. Toen ik begon, vroeg ik me ook af: lever ik wel genoeg 'prestatie' als de kinderen de hele tijd aan het spelen zijn? Het antwoord ligt in hoe we tegen 'werk' en 'spel' aankijken, en hoe we die twee kunnen verbinden.

Spel is het werk van de kinderen

In de pedagogiek, en zeker binnen de Montessori-filosofie, is de scheiding tussen werk en spel vaak minder scherp dan we denken.

Maria Montessori noemde de activiteiten van kinderen 'werk'. Waarom? Omdat kinderen door te spelen keihard werken aan hun ontwikkeling. Ze zijn niet aan het 'uitsloven'; ze zijn aan het bouwen aan hun brein, hun motoriek en hun sociale vaardigheden.

Spel is voor hen de manier om de wereld te veroveren. Denk even terug aan die peuter die een driejarige peuteropvang groep binnenloopt.

Hij wil meteen de hoek met bouwmateriaal in. Hij bouwt, gooit om, bouwt opnieuw.

Dat is geen chaos, dat is onderzoek. Hij leert over zwaartekracht, evenwicht en ruimtelijk inzicht. Als pedagogisch medewerker zie je hem groeien. Spel is dus de motor van ontwikkeling.

Zonder deze motor loopt de leercarrière van een kind vast. De wereld ontdekken via de eigen zintuigen en handelingen, dat is de basis.

Uit onderzoek weten we dat spelend leren een gemiddelde leerwinst van ongeveer vier maanden oplevert. Dat is een flinke winst voor iets wat zo natuurlijk aanvoelt. Toch is het niet zo simpel als 'zomaar spelen'.

De kwaliteit van het spel en de rol van de volwassene bepalen of dit 'werk' ook echt effectief is.

Waarom spel soms onder druk staat

Het is goed om te weten dat spel niet altijd zo vanzelfsprekend is geweest. Halverwege de jaren '80 begon de status van spel te veranderen. De nadruk kwam meer te liggen op meetbare resultaten.

Eind jaren '90 voelde spel zelfs als een bedreigde activiteit in sommige pedagogische settings.

De angst was dat kinderen te weinig zouden leren als ze 'maar' speelden. Die angst is onterecht, maar verklaarbaar. We willen allemaal het beste voor het kind, en dat voelt soms alsof we ze actief moeten 'onderwijzen'.

Echter, kinderen van 5 en 6 jaar hebben een sterke voorkeur voor 'verbeelden'. Ze duiken in een fantasiewereld.

In die verbeelding oefenen ze sociale rollen, conflicten en emoties. Dat is de basis voor sociale veiligheid en emotionele intelligentie.

Als we dit ontnemen, ontneemen we ze een cruciale ontwikkelingsvaardigheid.

Hoe effectief is deze aanpak?

Spelend leren is effectief, maar de effectiviteit hangt af van hoe je het inzet. De resultaten variëren. Soms zie je een enorme boost in taal, soms lijkt het effect minder groot. Waarom?

Omdat de omgeving en de begeleiding cruciaal zijn. Spelend leren werkt het best als het aansluit bij de belevingswereld van het kind.

Spel heeft een positief effect op ontluikende geletterdheid en taal. Kinderen die in de bouwhoek een 'restaurant' openen, praten over menu's, bestellingen en betalen. Ze gebruiken taal met een doel.

Dat is krachtiger dan het stampen van woordjes uit een boek. Ze leren dat taal functioneel is. Ze leren dat taal helpt om dingen voor elkaar te krijgen. Hetzelfde geldt voor ontluikende gecijferdheid.

In de huishoek speelt geld wisselen een rol. In de bouw hoek tellen ze hoeveel blokken ze nodig hebben voor een muur.

Ze leren rekenen in een context die voor hen betekenisvol is. Dit maakt dat het brein de informatie beter opslaat.

Het abstracte cijfer wordt concreet. Maar het gaat verder dan taal en rekenen. Spel beïnvloedt de lichamelijke ontwikkeling.

Denk aan fijne motoriek bij het knippen of bouwen, en grove motoriek bij buitenspelen.

Aan de slag met spelend leren?

Ook relatievorming en kunstzinnige vorming worden gestimuleerd. Samen een toneelstukje opvoeren of een schilderij maken, vraagt om samenwerking en creativiteit. Hoe begin je hiermee?

Ten eerste: zorg voor een rijke leeromgeving. Richt de hoeken in met materialen die spelen ondersteunen en leren bevorderen.

Denk aan een bouwhoek met blokken van verschillende materialen, een huishoek met uitdagend materiaal (zoals een echte waterkraan of kookgerei), en een creatieve hoek met voldoende knutselmateriaal.

Investeer in kwalitatief speelgoed dat uitdaagt, zoals Unit Blokken of Grimm's houten speelgoed. Dit is een investering van vaak €100 tot €300 per hoek, maar het gaat jaren mee en biedt oneindig veel speelmogelijkheden. Ten tweede: observeer en sluit aan.

Kijk niet toe, maar kijk mee. Wat zijn de kinderen aan het doen? Welke vragen stellen ze? Gebruik hun spel als startpunt voor gesprekken of activiteiten.

Als ze een dierenarts spelen, kun je daar boeken over dieren bij pakken of een verhaal vertellen.

Je bent geen regisseur, maar een gids. Ten derde: durf de tijd te nemen.

Spelend leren kost tijd. Kinderen hebben tijd nodig om in een spel te komen en het uit te bouwen. Dwing ze niet te snel te wisselen van activiteit. Een speelblok van 45 minuten is vaak productiever dan drie korte activiteiten van 15 minuten.

Achter het gemiddelde

Als we lezen dat spelend leren gemiddeld vier maanden leerwinst oplevert, moeten we ons afvragen: wat betekent dat gemiddelde? Dit cijfer is een optelsom van veel verschillende onderzoeken.

Sommige kinderen hebben er enorm veel baat bij, anderen iets minder. Het hangt af van het kind, de groep, de pedagogisch medewerker en de kwaliteit van het spel.

De variatie in effectiviteit is dus normaal. Het betekent niet dat het niet werkt als je er op een bepaald moment geen meetbare vorderingen in ziet. Soms is de ontwikkeling op sociaal-emotioneel gebied enorm, terwijl de rekenvaardigheid nog op een laag pitje staat. Dat is prima.

Ontwikkeling verloopt in golven. Wat we vaak vergeten is de intrinsieke motivatie. Spel is leuk, en dat is een krachtige motor. Als kinderen plezier hebben, zijn ze meer gemotiveerd om te leren en vol te houden. Dit is de 'leerwinst' die je niet direct in cijfers kunt vangen, maar die essentieel is voor een leven lang leren.

Gelijke kansen bevorderen

Spel is een krachtig middel om gelijke kansen te bevorderen. In een rijke speelomgeving kunnen alle kinderen meedoen, ongeacht hun achtergrond.

Spel is een universele taal. Een kind dat thuis misschien weinig aandacht krijgt, kan in de groep de aandacht en erkenning krijgen door zijn spel. Door spelend leren te omarmen, geef je alle kinderen de kans om vanuit hun eigen kracht te ontwikkelen. Je creëert een laagdrempelige manier van leren.

Dit is extra belangrijk voor kinderen die moeite hebben met traditioneel 'stilzitten' en 'luisteren'. Zij floreren vaak in een omgeving waarin actief en spelend leren centraal staat.

Het is wel zaak dat we de spelontwikkeling niet overlaten aan het toeval.

We moeten kinderen bewust uitdagen. Bied materialen aan die passen bij de ontwikkelingsfase, maar ook materialen die net even iets verder gaan. Zo stimuleer je groei.

Om rekening mee te houden

Er zijn valkuilen. De grootste valkuil is dat we spel presenteren als louter plezierige activiteit zonder leerwaarde.

Dat doen we soms uit goede wil, om spel te beschermen tegen de druk van de prestatie-maatschappij. Maar we moeten wel durven benoemen dat spel serieus werk is. Als we het alleen als 'leuk' bestempelen, verliezen we de pedagogische status. Een andere valkuil is dat we te sturend worden.

We grijpen te snel in om het spel 'goed' te laten verlopen. Laat kinderen conflicten oplossen.

Laat ze ontdekken dat een toren omvalt. Die ontdekking is het leerproces.

Ons werk is het veilig houden van de omgeving, niet het sturen van elke handeling. Verwacht ook geen directe, lineaire resultaten. Leren via spel is een cyclisch proces van drie uur.

Kinderen herhalen, experimenteren en falen. Dat is normaal. We moeten leren om dit proces van normalisatie te waarderen, ook al is het rommelig.

Hoe overtuigend is het bewijs?

De vraag naar de bewijskracht van spelend leren is interessant. Uit de data blijkt dat de bewijskracht voor spelend leren op dit moment nog zeer beperkt is.

Dat klinkt negatief, maar dat hoeft het niet te zijn. Het betekent vooral dat er meer onderzoek nodig is.

Wetenschappelijk bewijs leveren voor iets wat zo complex en contextafhankelijk is als spel, is lastig. We weten uit de praktijk en kleinschalig onderzoek dat het werkt, maar de 'harde' wetenschap vraagt om grootschalige, langlopende studies. Dat er weinig bewijs is, betekent niet dat het onzin is. Het betekent dat we als pedagogisch professionals onze eigen praktijkkennis moeten blijven verzamelen en delen.

Gerelateerde thema's

We weten in ieder geval zeker dat het ontbreken van spel schadelijk is.

Kinderen die niet of te weinig kunnen spelen, lopen vast in hun sociale en cognitieve ontwikkeling. Dus, ook met beperkt wetenschappelijk bewijs, is de preventieve waarde van spel enorm. Spelend leren raakt veel andere pedagogische thema's.

Denk aan vreugde in het leren. Wanneer een kind met plezier leert, blijft de kennis beter hangen.

Meer gerelateerde artikelen uit het dossier: 'Curriculum'

Dit sluit aan bij de positieve pedagogiek, waarin we focussen op wat er goed gaat.

Ook de rol van de volwassene is cruciaal. Je bent geen entertainer, maar een voorbereider van de omgeving. Je bent een observator.

Je ziet wat het kind nodig heeft en past de omgeving daarop aan. Verder speelt de inrichting van de ruimte een grote rol.

Een overzichtelijke, rustige ruimte met duidelijke hoeken nodigt uit tot geconcentreerd spel.

Een rommelige ruimte zorgt voor prikkeloverload en chaos. Wil je meer rust creëren? Door te werken met een werkmatje breng je direct structuur en orde in het spel. Als je je verder wilt verdiepen in hoe je spel in kunt passen in je dagelijkse structuur, kijk dan naar artikelen over rituelen en routines.

Inloggen met e-mailadres

Hoe zorg je dat de overgang van vrije spelen naar groepstijd soepel verloopt? Ook interessant is het thema natuurlijk leren. Dit sluit naadloos aan op spelend leren. Hoe haal je de natuur naar binnen of ga je naar buiten om te leren?

Daarnaast is er aandacht voor differentiatie. Hoe zorg je dat spel uitdagend blijft voor zowel de kinderen die net beginnen als de kinderen die al verder zijn?

Nog geen account? Maak een gratis account aan

Spel is hierbij een ideaal middel omdat je differentiatie op een natuurlijke manier inbouwt. Om deze content volledig te bekijken en op te slaan in je persoonlijke omgeving, log je in met je e-mailadres. Zo blijf je altijd op de hoogte van de nieuwste inzichten en tools voor jouw groep.

Een account aanmaken is gratis en geeft je direct toegang tot exclusieve downloads, checklists en de volledige artikelen. Zo bouw je verder aan je professionele kennis als pedagogisch professional.