De invloed van geuren en aromatherapie op de rust in de groep
Je kent dat gevoel wel: je loopt een ruimte binnen en voelt meteen dat het 'klopt'. Of juist niet.
Soms is er geen woord voor nodig. Geur is een krachtige, stille gastheer in ons leven. In de kinderopvang en buitenschoolse opvang (BSO) kan dit een onzichtbaar, maar essentieel pedagogisch middel zijn. Het beïnvloedt de sfeer, de gemoedstoestand van kinderen en de rust in de groep. Laten we eens kijken wat er gebeurt als we deze kracht bewust gaan gebruiken.
Herinneringen en associaties
Geur is de directe route naar je emoties en herinneringen. Dit is geen zweverig idee, maar een feit.
Ons reukvermogen is onbewust en razendsnel. Een geur kan een kind direct terugbrengen naar een veilig moment: de geur van verse was van mama, of het koekje dat opa altijd bakte. In de pedagogiek is dit goud waard. De periode van geboorte tot 6 jaar is cruciaal voor de ontwikkeling van geurgeheugen.
Een kind dat een specifieke, kalmerende geur op de BOPD (Buitenschoolse Opvang Peuter-Dag) ervaart, bouwt hier een positieve associatie mee op. Dit helpt bij de overgang van school naar opvang, een moment waar spanning makkelijk kan opbouwen. Door een vaste, aangename geur te introduceren, creëer je een voorspelbaar en veilig 'thuisgevoel' buiten het eigen huis.
Het limbische systeem
Als we praten over de werking van geur, ontkomen we niet aan het limbische systeem. Dit gedeelte van je hersenen is de centrale plek voor emotie, motivatie, geheugen en gedrag.
Het bijzondere is: geur is de enige zintuiglijke prikkel die rechtstreeks naar dit systeem gaat, zonder eerst langs het rationele deel van de hersenen (de cortex) te hoeven.
Dat verklaart waarom een geur zo'n directe, onbewuste impact heeft op hoe we ons voelen. Voor kinderen is dit extra relevant. Hun limbische systeem is volop in ontwikkeling.
Een geur kan dus direct helpen om een kind te kalmeren of juist te activeren. Dit is niet zomaar een theorie.
Onderzoek toont aan dat geur helpt bij het verwerken van gebeurtenissen (de Vos, 2020). Een kind dat na een drukke speeltijd wordt opgehaald, kan door een rustgevende geur in de opvang sneller tot zichzelf komen. De onbewuste boodschap is: 'hier mag je even bijkomen'.
Hoe werken essentiële oliën in de aromapsychotherapie?
Aromatherapie is het bewust gebruiken van natuurlijke geuren om een sfeer te beïnvloeden of een therapeutische actie te bewerkstelligen. We hebben het dan over essentiële oliën, de vluchtige, geconcentreerde oliën uit planten.
In de pedagogische praktijk gaat het erom dat we deze oliën op een veilige en effectieve manier inzetten. De geurdeeltjes komen via de neus het lichaam binnen en activeren het limbische systeem. Dit systeem stuurt via de hypothalamus ook het autonome zenuwstelsel aan, wat invloed heeft op hartslag, ademhaling en stresshormonen.
Aromatherapie en kinderen
Werken met oliën bij kinderen vraagt om een specifieke aanpak. Hun huid is gevoeliger en hun systeem is nog volop in ontwikkeling.
Daarom is het belangrijk om te kiezen voor 100% natuurlijke, zuivere oliën en deze nooit onverdund op de huid van een kind te gebruiken. Diffusie (verdamping in de lucht) is de veiligste en meest gebruikte methode in de kinderopvang. Een diffuser met een waterreservoir van 100-200 ml, waar je 2-3 druppels olie aan toevoegt, is vaak al voldoende voor een groep van 8-10 kinderen.
Het immuunsysteem in ons lichaam?
Kies voor oliën die bekend staan om hun kalmerende werking, zoals lavendel of kamille, en vermijd scherpe of stimulerende oliën zoals pepermunt of rozemarijn tijdens rustmomenten. Hoewel we hier vooral kijken naar rust en sfeer, is het goed om te weten dat geuren ook een link hebben met ons immuunsysteem.
Stress is een grote factor die de weerstand verlaagt. Wanneer kinderen of medewerkers gestrest zijn, maakt het lichaam cortisol aan.
Lavendel, oxytocine en angst
Dit hormoon onderdrukt de werking van het immuunsysteem. Door rustgevende geuren in te zetten, verlaag je de stressniveaus. Dit creëert een omgeving waarin iedereen minder vatbaar is voor ziektes. Een rustige groep is een weerbaardere groep.
Lavendel is de ster onder de kalmerende oliën. De werkzame stof linalool is hier verantwoordelijk voor.
Meest gebruikte oliën
Onderzoek toont aan dat lavendelgeur de slaapkwaliteit verbetert en onrust vermindert, zelfs bij ernstig zieke hartpatiënten (Karadag, 2017). Bij verpleegkundigen verlaagde het de stressniveaus aantoonbaar (Kashiwadani, 2018). De connectie met het gelukshormoon oxytocine is interessant.
Lavendelgeur kan de aanmaak van oxytocine stimuleren, waardoor gevoelens van veiligheid en verbinding toenemen. Dit is bij uitstek geschikt voor momenten van spanning, zoals het brengen of halen van kinderen, of bij conflicten. Binnen de kinderopvang en pedagogiek zijn er een aantal oliën die goed werken en veilig zijn ingezet, mits met mate.
- Lavendel (Lavandula angustifolia): De ultieme kalmeraar. Ideaal voor rustmomenten of het slapengaan op de BSO.
- Roomse Kamille (Chamaemelum nobile): Zacht en troostend. Goed voor kinderen die even een steuntje in de rug nodig hebben.
- Frankincense (Wierook): Werkt aardend en helpt kinderen om tot zichzelf te komen na een drukke dag.
- Lemongrass (Citroengras): Een frisse, schone geur. Onderzoek (Rijpkema, 2021) laat zien dat het vervelende geuren in zorgomgevingen kan maskeren. Handig voor de sanitaire ruimtes!
5 manieren waarop de zorgbranche kan profiteren van geur
De principes die werken in de zorg, werken ook in de pedagogische sector.
We kunnen leren van de toepassingen in ziekenhuizen en verpleeghuizen. Hier zijn vijf concrete manieren waarop jij de kracht van geur kunt inzetten in jouw groep. In de zorg ziet men dat een prettige geur bijdraagt aan het herstelproces. In de opvang werkt dit door in de weerbaarheid van een kind, net zoals creatieve prikkels en museumbezoek de ontwikkeling stimuleren.
1. Het sneller herstellen van patiënten
Een kind dat zich veilig en rustig voelt, herstelt sneller van een val of een teleurstelling. Een geur die geassocieerd wordt met rust, zoals kamille, kan helpen om de emoties sneller te stabiliseren na een heftige gebeurtenis op het schoolplein.
Dit draagt direct bij aan het pedagogische klimaat, waarin ook ruimte is voor risicovol spelen. Medewerkers in de kinderopvang hebben een intensieve baan.
2. Het verlagen van het stressniveau bij verpleegkundigen
Een drukke groep kinderen geeft continu prikkels. Net als de verpleegkundigen in het onderzoek (Kashiwadani, 2018) kunnen pedagogisch medewerkers profiteren van rustgevende geuren. Een diffuser met lavendel in de groepsruimte verlaagt niet alleen de stress bij de kinderen, maar ook bij het team.
Dit zorgt voor een ontspannenere sfeer en minder kans op overspannenheid. Een potje van 10 ml lavendelolie kost ongeveer €10,- en gaat maanden mee.
3. Het kalmeren van bezoekers
De opvang is een plek met veel ouders en wisselende emoties. Een overstroomde ouder die zijn kind brengt, kan de sfeer in de groep beïnvloeden. Soms is er sprake van verdriet, en omgaan met verlies en rouw vraagt dan om een subtiele, frisse geur zoals lemongrass of sinaasappel om de spanning te helpen ontladen.
Dit werkt ook voor bezoekers van de groep, zoals een logopedist of fysiotherapeut.
Ze betreden een ruimte die direct rust uitstraalt, wat hun werk makkelijker maakt. Zoals eerder genoemd, helpt geur bij het verwerken van gebeurtenissen (de Vos, 2020).
4. Het verwerken van gebeurtenissen
Dit is een prachtig pedagogisch instrument. Je kunt een vaste geur koppelen aan een bepaalde activiteit.
Bijvoorbeeld: de geur van cederhout bij het maken van huiswerk, of de geur van rozemarijn (met mate) bij het starten van een sportief buitenspel. Op deze manier gebruikt het kind de geur als een 'geheugensteun' die helpt om te schakelen tussen activiteiten. Dit geeft structuur en houvast. Kinderen vinden wachten vaak lastig.
Of het nu in de wachtkamer is bij de tandarts, of tot ze worden opgehaald. Onderzoek (Darabi & Mirabi, 2018) laat zien dat een natuurlijke groene geur in een wachtruimte de waargenomen wachttijd verkort.
5. Het verkorten van de wachttijdperceptie
Breng dit naar de praktijk: gebruik een geur van dennennaalden of groene munt in de hal of wachtruimte van de opvang.
De 5 minuten dat een kind moet wachten voelen als 3 minuten. Minder onrust, minder gezeur. Simpel, effectief en goedkoop.
Om met aromatherapie te starten, hoef je geen dure cursus te volgen. Een goede diffuser (ultrasoon) kost tussen de €25 en €50.
Kies voor een model dat stil is en een timer heeft. Begin met één olie, bijvoorbeeld lavendel, en observeer de reactie van de groep. Let op: in Nederland is aromatherapie geen beschermd beroep, maar de Wet BIG regelt wel dat therapeuten die claimen therapeutisch te werken, hier een opleiding voor moeten hebben.
Voor sfeerbeïnvloeding in de opvang is dit niet nodig, maar het is goed om te weten dat je altijd voorzichtig en met respect voor het kind te werk gaat.
Geur is een prachtig pedagogisch gereedschap, mits je het met wijsheid inzet.