De waarde van tijdlijnen in het geschiedenisonderwijs op de BSO
Stel je voor: je zit met een groep kinderen in de BSO, de tijd vliegt voorbij. Hoe leg je uit dat vroeger écht anders was? Dat het leven van nu niet zomaar uit de lucht is gevallen?
Tijdlijnen zijn dan je beste vriend. Ze zijn veel meer dan een lijn met jaartallen op een vel papier.
Een goede tijdlijn is een verhaal, een kapstok voor de verbeelding. In het geschiedenisonderwijs op de buitenschoolse opvang helpen ze kinderen om de wereld te begrijpen.
Ze laten zien hoe dingen groeien, veranderen en soms weer verdwijnen. Zo ontstaat er echt historisch inzicht, veel meer dan alleen een lijstje feiten stampen.
Tijdvakken geschiedenis: een opfrisbeurt
Veel volwassenen herinneren zich de geschiedenislessen nog als een rijtje jaartallen die je uit je hoofd moest leren. Saai en ver van je bed.
Gelukkig is het onderwijs aan het veranderen. De tijdvakken die we nu kennen, zijn eigenlijk een soort hokjes die we hebben bedacht om de enorme stroom van gebeurtenissen te ordenen.
Het is een manier om het verhaal van de mensheid in stukken te snijden, zodat het te begrijpen valt. De basis voor die hokjes ligt in de Canon van Nederland, die in 2005 werd ontwikkeld. Die Canon geeft 50 onderwerpen die we belangrijk vinden in onze geschiedenis.
Daarop zijn de tien bekende tijdvakken gebaseerd, die sinds groep 5 vast in het lesprogramma staan. De tijd is nu rijp voor een opfrisbeurt, want de wereld om ons heen verandert snel.
Geschiedenis, het vak van de oudheid
Waarom eigenlijk geschiedenis onderwijzen in de BSO? Omdat het kinderen helpt om hun eigen plek in de wereld te vinden. Ze zien dagelijks hoe snel dingen gaan.
Een nieuwe telefoon, een andere game, een andere trend. Historisch redeneren helpt ze om de dynamiek tussen tijdsperiodes te begrijpen.
Ze leren dat de uitvinding van de stoommachine van vroeger een directe link heeft met de trein waar ze nu in zitten. Ze zien dat de manier waarop we nu leven, niet altijd zo is geweest.
Dit geeft een gevoel van continuïteit en verandering. Het is een soort mentale tijdreis die je hersenen soepel maakt. Je leert patronen herkennen en verbanden leggen.
Van feitenstampen naar onderzoekend praten
Dat is een vaardigheid die ze hun hele leven nodig hebben, niet alleen bij geschiedenis.
De oude manier van lesgeven was vooral: de leraar vertelt, de kinderen luisteren en stampen de feiten. De nieuwe aanpak, die we ook in de BSO kunnen gebruiken, is veel leuker en effectiever. Richt je activiteiten niet op feitenkennis, maar op onderzoekende gesprekken. Stel vragen die aan het denken zetten.
Waarom deden ze dat vroeger zo? Hoe zouden die mensen zich gevoeld hebben?
Wat zou er gebeurd zijn als dat niet was gebeurd? Zo betrek je de kinderen actief.
Ze worden geen passieve consumenten van kennis, maar echte geschiedscheppers. Ze mogen zelf vragen ontwerpen en op zoek gaan naar antwoorden. Dit sluit aan bij de manier waarop kinderen in de BSO leren: door te doen, te ontdekken en te bespreken.
Tijdvakken geschiedenis: hoe zat het ook alweer?
Om tijdlijnen goed te kunnen gebruiken, moet je weten wat de basiselementen zijn.
Een tijdlijn heeft drie cruciale componenten: een begin, een einde en de gebeurtenissen daartussen. Maar het draait om de keuzes. Welke gebeurtenissen kies je om op de tijdlijn te zetten?
Waarom is die ene gebeurtenis belangrijker dan die andere? Dat is het hart van historisch redeneren.
De tijdlijn is het visuele hulpmiddel dat de verbanden tussen verleden, heden en toekomst zichtbaar maakt.
De toolkit: meer dan alleen een vel papier
Het helpt kinderen om te zien dat de 'Gouden Eeuw' niet zomaar een schilderijtje is, maar een periode met oorzaken en gevolgen die doorwerken tot vandaag. Het maakt de tijd tastbaar. Om docenten en pedagogisch medewerkers te helpen, zijn er speciale toolkits ontwikkeld. Zo leer je kinderen de wereldkaart ontdekken op de BSO. Een mooi voorbeeld hiervan liep in het schooljaar 2016-2017 met 11 leerkrachten.
Deze toolkit was niet zomaar een map met werkbladen. Hij bevatte video-observaties van lessen en interviews met kinderen.
Zo kon je echt zien hoe leerlingen reageerden op tijdlijnen. Je hoorde ze nadenken over verbanden. Een toolkit die hierop is gebaseerd, kun je voor een paar honderd euro (bijvoorbeeld €200-€300) aanschaffen via educatieve uitgevers of online platforms voor het onderwijs.
De kern van zo'n toolkit is dat het materiaal je uitdaagt om de lessen te baseren op gesprekken en activiteiten, niet op feiten alleen.
Het is een investering in een andere manier van lesgeven.
De 10 tijdvakken op een rijtje
De huidige indeling die je vaak tegenkomt, bestaat uit 10 tijdvakken. Deze indeling is gebaseerd op de Canon van Nederland en het model uit 2001.
Hoewel er plannen zijn om dit aan te passen, is het voor nu nog een handig houvast. Zo zitten ze in elkaar:
- Jagers en boeren: De prehistorie, toen de mens nog leefde van jagen en verzamelen en later het boerenleven ontdekte.
- Grieken en Romeinen: De tijd van de klassieke beschaving, met de geboorte van de democratie en het machtige Romeinse Rijk.
- Monniken en ridders: De Middeleeuwen, een tijd van kloosters, kastelen en een sterke invloed van de kerk.
- Steden en staten: De late Middeleeuwen en vroege Nieuwe Tijd, waarin steden groeiden en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
- Ontdekkers en hervormers: De Gouden Eeuw, met grote reizen, nieuwe uitvindingen en een breuk in de kerk.
- Regenten en vorsten: De 17e en 18e eeuw, een tijd van machtige regenten en koningen, maar ook van armoede.
- Pruiken en revoluties: De 18e eeuw, met de Verlichting en de Franse Revolutie die de wereld op zijn kop zette.
- Burgers en stoommachines: De 19e eeuw, de tijd van de Industriële Revolutie, steden die volstromen en de geboorte van de moderne samenleving.
- Wereldoorlogen en holocaust: De 20e eeuw, met twee verwoestende oorlogen en de opbouw van een nieuwe wereld.
- Televisie en computer: De moderne tijd, van de naoorlogse wederopbouw tot aan het digitale tijdperk van nu.
Ontwikkelingen in de tijd
De wereld staat niet stil, en het onderwijs gelukkig ook niet. Er is een nieuw historisch referentiekader in de maak.
Dit is een project van Curriculum.nu en de SLO (Stichting Leerplanontwikkeling), in opdracht van het Ministerie van OCW. Het doel is om het onderwijs te vernieuwen en beter aan te laten sluiten bij de tijd van nu. Het oude model van tijdvakken voelt voor sommigen te star.
Hoe je tijdlijnen nu al inzet in de BSO
Een nieuw referentiekader moet ruimte en tijd op een andere manier benaderen.
Het is nog in ontwikkeling, maar het idee is dat het historisch redeneren nog meer centraal gaat staan. Dit betekent dat we in de toekomst misschien minder strak vasthouden aan die tien vaste hokjes, en meer werken met grote thema's die door de tijd heen lopen. Je hoeft niet te wachten tot het onderwijs verandert. Je kunt nu al aan de slag met tijdlijnen.
Zorg dat het iets is wat de kinderen zelf kunnen maken. Gebruik niet alleen papier, maar bijvoorbeeld:
- Plakkaatlint: Een grote rol wit papier op de grond. De kinderen kunnen erop tekenen en schrijven. Heel fysiek en samen.
- Digitale tijdlijnen: Er zijn apps en websites (vaak gratis of voor een paar euro per maand) waarmee kinderen een interactieve tijdlijn kunnen maken met foto's en filmpjes.
- Object-tijdlijn: Elk kind of groepje neemt een 'object' uit een bepaalde tijd en plaatst dat op een gedeelde tijdlijn in de ruimte.
Het draait allemaal om de vraag: wat zet je op de tijdlijn en waarom? Laat de kinderen dat zelf beslissen. Zo stimuleer je spelenderwijs besef van tijd en historisch denken.
Wil je het morgen al proberen? Begin klein. Kies één verhaal dat aansluit bij de belevingswereld van de kinderen.
Bijvoorbeeld de geschiedenis van speelgoed. Van houten poppen tot aan de PlayStation. Maak een tijdlijn van speelgoed.
Een paar concrete tips om te starten
Vraag ze: wat speelden kinderen 100 jaar geleden? 50 jaar geleden? Hoe komt het dat speelgoed verandert?
Zo maak je het heel concreet. En wil je ook de natuur wetenschappelijk onderzoeken? Zorg dan vooral dat het leuk blijft.
Geschiedenis is het grootste avonturenverhaal dat er is. Je hoeft het alleen maar te vertellen. De tijdlijn is je hulpmiddel om het verhaal te laten kloppen.