Hoe stimuleer je hoffelijkheid en beleefdheid (Grace and Courtesy)?

Je kind zegt zomaar "sorry" tegen een ander kind zonder dat jij het vraagt.

Of opent de deur voor iemand met een volle hand. Dat voelt als een klein wonder, toch?

In de wereld van de kinderopvang en buitenschoolse opvang noemen we dit wellevendheid of Grace and Courtesy. Het is niet zomaar een leuk extraatje; het is een kernelement van de Montessori-pedagogiek, specifiek voor de leeftijdsgroep van 3 tot 6 jaar. Het gaat om de sociale vaardigheden die ervoor zorgen dat kinderen niet alleen slim zijn, maar ook aardig en zelfredzaam. In een tijd waarin we merken dat er na de pandemie meer behoefte is aan begeleiding op sociaal gebied, is het actief stimuleren van deze vaardigheden essentieel voor een gezonde ontwikkeling.

Wat is Wellevendheid?

Wellevendheid is de Nederlandse vertaling voor het Engelse 'Grace and Courtesy'. In de Montessori-methode, die al meer dan 100 jaar bestaat, is het een specifiek onderdeel van het curriculum.

Het gaat verder dan alleen "alsjeblieft" en "dankjewel" zeggen. Het omvat de manier waarop kinderen bewegen in een groep, hoe ze omgaan met wachten, delen en conflicten oplossen. Stel je voor: in een drukke BSO-groep (buitenschoolse opvang) ontstaat er ruzie over een bouwset van 150 stukjes. Wellevendheid leert het kind niet alleen om te delen, maar ook hoe het de ander kan aanspreken met respect. Het is een set van expliciete lessen die kinderen leren hoe ze zich sociaal correct kunnen gedragen, niet omdat het moet, maar omdat het fijn samenleven makkelijker maakt.

Waarom is het belangrijk?

Goed ontwikkelde sociale vaardigheden dragen direct bij aan schoolsucces en gezonde relaties later in het leven. Onderzoek van de National Association of School Psychologists (2017) bevestigt dit.

In de praktijk van de kinderopvang zie je dat kinderen met sterke sociale vaardigheden zich beter kunnen concentreren en minder snel gefrustreerd raken. Na de coronapandemie is deze behoefte nog duidelijker geworden. Veel kinderen hebben tijd gemist in groepsverband.

In de BSO merken we nu een toename in de vraag naar begeleiding op sociaal-emotioneel gebied (SEL).

Wellevendheid biedt hier structuur. Het zorgt ervoor dat kinderen weten wat er van ze verwacht wordt, waardoor ze zich veiliger voelen en zich beter kunnen focussen op hun ontwikkeling.

Hoe leren we Wellevendheid aan?

De lessen zijn expliciet en modelleren specifiek gedrag. Je leert een kind niet alleen praten over beleefdheid, je laat het zien.

In de Montessori-omgeving gebeurt dit door 'lessen in stilte' te geven. Dit betekent dat de pedagogisch medewerker het gedrag voordoet zonder veel woorden te gebruiken, zodat het kind zich volledig kan concentreren op de handeling. Stap-voor-stap handleiding voor het aanleren van een begroeting:

1. Materialen: Geen fysieke materialen nodig, alleen een rustige ruimte zonder afleiding.
2. Voorbereiding: Kies een moment dat het kind rustig is, bijvoorbeeld na de lunch op de BSO. Doe dit nooit tijdens een conflict.
3. Modelleren: Sta op, loop naar een ander kind of medewerker, maak oogcontact, glimlach en zeg duidelijk: "Goedemorgen, [naam]." Bied een hand aan als dat passend is.
4. Herhaling: Vraag het kind om het na te doen. Sta recht tegenover het kind, op ooghoogte (dus buig door je knieën als het kind klein is).
5. Correctie: Als het kind het vergeet, herinner haar eraan op een positieve manier: "Laten we nog een keer proberen om elkaar goed te begroeten."
6. Tijdsindicatie: Een dergelijke mini-les duurt maximaal 5 minuten.

Veelgemaakte fout: Verwachten dat kinderen sociale normen vanzelf oppikken. In de Montessori-pedagogiek weten we dat kinderen expliciete instructie nodig hebben, net zoals wanneer je een kind leert zijn eigen jas op te hangen, om complexe sociale codes te begrijpen.

Samenwerking tussen thuis en school

Wellevendheid leeft het beste als het thuis en op de opvang hetzelfde is. Als pedagogisch medewerker kun je ouders stimuleren om, net als bij het belang van een eigen handdoekhaakje, het gedrag consequent voor te leven.

Een kind leert het snelst als het ziet dat papa of mama zonder na te denken "excuseer me" zegt als ze langs elkaar moeten in de keuken, of wanneer ze samen spelenderwijs de was sorteren.

• Gebruik specifieke woorden: Zeg niet alleen "zeg wat je moet zeggen", maar leer ze "alsjeblieft" te gebruiken bij een verzoek.
• Oefen met wachten: In een wereld van instant gratification is leren wachten een superpower. Oefen dit thuis door samen te wachten tot de afwas is afgemaakt voordat er een koekje wordt gepakt.
• Thuis materiaal aanbieden: Een eenvoudig kapstokje op kinderhoogte (ongeveer 120 cm) helpt kinderen zelfstandig hun jas op te hangen, een onderdeel van zelfredzaamheid en wellevendheid tegenover de ruimte.

Geef concrete tips aan ouders, bijvoorbeeld: De fout die vaak gemaakt wordt, is dat de lessen in wellevendheid worden verwaarloosd zodra het schooljaar of het opvangseizoen start en de focus verschuift naar academische onderwerpen of activiteiten. Blijf dit dagelijks integreren.

Het "goede kind" en de valkuil van perfectie

Er is een verschil tussen een kind dat sociaal vaardig is en een kind dat sociaal passief is.

Een "goed kind" wordt soms gezien als een kind dat nooit protesteert en altijd doet wat er gezegd wordt. Echter, onderzoek (Bron 3) laat zien dat dit soort kinderen vaak extern gemotiveerd zijn en hun eigen behoeftes onderdrukken. Dit kan een ontwikkelingsrisico zijn.

Een kind dat wellevendheid echt begrijpt, maakt soms nog steeds fouten. Fouten maken is een essentieel onderdeel van het leerproces.

Luister naar je intuïtie als een kind te perfect lijkt te zijn. Is het kind bang om fouten te maken? Of is het sociaal passief?

Een kind dat per ongeluk iemand stoort en daarna zelf "sorry" zegt, is verder dan een kind dat angstvallig vermijdt om iets verkeerds te doen.

Als pedagogisch medewerker is het belangrijk om niet direct een kind dat geen sociale fouten maakt te bestempelen als een ideaal modelleerling. Onderzoek de onderliggende oorzaken. Moedig kinderen aan om hun eigen mening te uiten, zelfs als die afwijkt van die van de volwassene, op een beleefde manier.

SEL of Grace and Courtesy Skills?

Tegenwoordig hoor je veel over Sociaal-Emotioneel Leren (SEL). Hoewel SEL een bredere term is, is Grace and Courtesy (Wellevendheid) de praktische toepassing ervan in de Montessori-omgeving.

SEL richt zich op zelfbewustzijn, zelfbeheersing, sociale bewustzijn, relatievaardigheden en verantwoordelijk nemen. Wellevendheid is de dagelijkse praktijk van deze vaardigheden. In de BSO en kinderopgang gaat het om concrete handelingen: Door SEL te vertalen naar deze concrete 'Grace and Courtesy' lessen, maken we het voor kinderen begrijpelijk en toepasbaar.

• Hoe vraag je om hulp? (Relatievaardigheden)
• Hoe ga je om met teleurstelling als het knutselproject mislukt? (Zelfbeheersing)
• Hoe ruim je je spullen op zodat een ander er ook plezier van heeft? (Verantwoordelijkheid)

Vandaag genade en hoffelijkheidslessen onderwijzen

Het is nooit te laat om te beginnen, maar hoe start je vandaag nog? Hier is een concrete handleiding voor een les over het aanbieden van hulp.

1. Materialen: Een zwaar voorwerp (bijvoorbeeld een boek of een mand met wasknijpers, ongeveer 5 kg) en twee kinderen.
2. Voorwaarden: Een rustig moment in de groep, geen ruzie of drukte.
3. Stap 1: Vraag kind A om de mand te dragen. Zorg dat het zichtbaar zwaar is.
4. Stap 2: Loop als pedagogisch medewerker naar kind A toe. Buig licht door de knieën, kijk het kind aan en zeg: "Mag ik je helpen?"
5. Stap 3: Pak de mand aan, ook als het kind hem nog vast kan houden. Doe dit rustig en waardig.
6. Stap 4: Geef de mand terug en zeg: "Dank je wel dat ik mocht helpen."
7. Stap 5: Vraag kind B om hetzelfde te doen met kind A.
8. Tijdsindicatie: 10 minuten.
9. Veelgemaakte fout: De les te snel doen of te veel woorden gebruiken. Hou het simpel en non-verbaal waar mogelijk.

Een Levenslange Basis

Wellevendheid is geen quick fix. Het is een levenslange basis die kinderen meenemen van de kinderopvang naar de basisschool en verder.

In de buitenschoolse opvang (BSO) is dit extra belangrijk omdat kinderen hier vaak vrijer bewegen dan in de klas. Ze leren omgaan met grotere groepen en diverse persoonlijkheden. Door consistent te blijven oefenen, ontwikkelen kinderen een innerlijk kompas voor sociale interactie. Ze leren dat beleefdheid niet iets is wat je oplegt, maar iets wat je geeft om het samenleven leuker te maken.

Verificatie-checklist

Gebruik deze checklist om te controleren of de lessen in wellevendheid effectief zijn: Als je een "nee" kunt invullen, weet je dat er nog ruimte is voor groei. En dat is precies wat we willen zien in de pedagogiek: ontwikkeling, geen perfectie.

• ☐ Zegt het kind "goedemorgen" of "hallo" zonder dat ik het eerst vraag?
• ☐ Biedt het kind hulp aan een ander kind als dit nodig is (bijvoorbeeld bij het openen van een deur)?
• ☐ Kan het kind wachten tot het zijn beurt is zonder boos te worden?
• ☐ Ruimt het kind zijn eigen materiaal op na afloop van een activiteit?
• ☐ Gebruikt het kind "alsjeblieft" en "dankjewel" in de juiste context?
• ☐ Maakt het kind sociale fouten (zoals per ongeluk iemand aanstoten) en herstelt dit daarna uit zichzelf?