Voorlezen aan peuters: Welke boeken passen bij de filosofie?
Stel je voor: je zit op de grond in de peutergroep, een kleuter kruipt tegen je aan en je opent een prentenboek.
Je wilt niet alleen een verhaal vertellen, je wilt een vonkje aanwakkeren. Voorlezen aan peuters draait in de Montessori-wereld om meer dan plaatjes kijken; het is een uitnodiging om te denken, te voelen en te ontdekken wie ze zijn.
Je hoeft geen professor te zijn om filosofisch te praten. Je hebt alleen het juiste boek en een open vraag nodig.
Filosoferen met kinderen
Filosoferen met peuters klinkt groot, maar het is eigenlijk heel klein en heel eerlijk.
Het gaat over nieuwsgierigheid en verwondering. In de Montessori-pedagogiek draait het om de zelfstandigheid van het kind en om de voorbereide omgeving. Boeken zijn daar een krachtig onderdeel van; ze laten kinderen nadenken over wie ze zijn, hoe ze samenleven en wat ze voelen.
Waarom is dit belangrijk in de kinderopvang en buitenschoolse opvang? Omdat peuters al volop vragen stellen over identiteit, vriendschap, dood en dromen.
Als je die vragen serieus neemt, help je ze bij hun emotionele ontwikkeling en sociale vaardigheden.
Je traint niet alleen taal, je traint denken. Een praktisch startpunt is de Week van de Kinderfilosofie, die op 22 april 2023 in Leusden de prijs voor het Beste Filosofische Kinderboek uitreikte. Dat is een mooie anker: je sluit aan bij een bekende, landelijke erkenning en kunt zo je boekencollectie in de groep verantwoorden. De kern van filosoferen met peuters is eenvoudig: geen ingewikkelde theorie, maar een verhaal en een open vraag.
Je begint bij het boek, niet bij een definitie. Je vraagt wat het kind ziet, voelt en denkt. Zo ontstaat er een gesprek dat bij de belevingswereld van de peuter past.
Boeken voor peuters en kleuters
Voor de jongste denkers werken prentenboeken met een sterke beeldtaal het best. Kies boeken die ruimte laten voor interpretatie en die dagelijkse situaties filosofisch aansnijden.
Denk aan thema’s als vriendschap, verschil, verandering en identiteit. Een klassieker die goed past is “Het vrolijke voorleesboek van Kikker”.
Kikker spreekt over gevoelens en vriendschap op een manier die peuters direct begrijpen. Je kunt tijdens het voorlezen vragen stellen als: “Wanneer voel jij je blij?” of “Wat helpt als je je verdrietig voelt?” Een andere aanrader is “Het viel uit de lucht”.
Dit boek nodigt uit om te kijken naar het onverwachte en hoe je daarmee omgaat. Voor peuters is dat een mooie ingang om te praten over verandering en nieuwsgierigheid zonder dat het te abstract wordt.
“Alles over wie ik ben” van Stine Jensen is een feestje voor peuters en kleuters die net ontdekken wie ze zijn. Het gaat over introvert en extravert, over broers en zussen, en over hoe iedereen anders kan zijn. Je kunt hiermee in de groep het gesprek voeren over “wie ben ik en wie ben jij?” op een manier die veilig en herkenbaar voelt. Wil je een boek dat direct uitnodigt tot nadenken? “Ik ben Harry Vink” van Alexis Deacon is een prachtig prentenboek over de vrijheid van gedachten.
Het sluit aan bij Descartes’ gedachte “Ik denk, dus ik besta”, maar dan in peutertaal.
Je kunt tijdens het voorlezen vragen: “Wat gebeurt er in je hoofd als je nadenkt?” en “Kun je zien dat ik denk?” Om de drempel laag te houden, werk je met open vragen. Stel bij “De reis van Vos” van Dashka Slater bijvoorbeeld: “Waarom praten bomen nooit?” Zo’n vraag is een open deur naar verbeelding en nieuwsgierigheid.
Je hoeft geen antwoord te geven; je luistert en vraagt door. Praktisch materiaal helpt.
Een boek zoals “Gedachten denken” van Annelies Beck (illustraties Hanneke Siemensma) is uitgeroepen tot Beste Filosofische Kinderboek 2022 en kost €17,99 (Querido, 40 blz.). Hoewel het voor peuters nog te taalrijk is, laat het zien dat er een markt is voor filosofische kinderboeken. Je kunt de illustraties gebruiken om te kijken naar kleur, vorm en sfeer, zonder de tekst voor te lezen.
Verder is “De zoon van de gazelle” van Sabine Wassenberg een hervertelling van Ibn Tufayl (1110–1185) en won de publieksprijs. Dit boek is geschikter voor oudere kinderen, maar je kunt de kernideeën vertalen naar peuters: hoe ontdek je de wereld om je heen?
Boeken voor 6-9 jaar
Als kinderen ouder worden, groeit de taal en de behoefte aan verhalen met diepgang. “Alles is dromen, dromen is alles” van Stine Jensen is perfect voor kinderen die nieuwsgierig zijn naar dromen en werkelijkheid.
Je kunt een droomdagboek in de groep bijhouden en vragen stellen over wat echt is en wat niet. “De reis van Vos” leent zich voor gesprekken over vriendschap, reizen en het zoeken naar een thuis. Voor kinderen vanaf 6 jaar kun je vragen stellen die verder gaan: “Wat is een thuis?” en “Hoe help je iemand die verdwaald is?”
“De grote Robin” van Sjoerd Kuyper bevat verhalen over leven, God en de dood. Dit is materiaal voor de bovenbouw van de basisschool, maar je kunt delen ervan vertalen naar de BSO.
Gebruik verhalen over rouw en verlies met zorg, en kies voor de vragen die passen bij de belevingswereld van het kind.
Prijsindicaties helpen bij het opbouwen van een collectie. “Gedachten denken” kost €17,99. “Alles over wie ik ben” en “Ik ben Harry Vink” zijn verkrijgbaar via reguliere boekhandels en liggen vaak rond de €15–€20. Plan je aankopen rond de Week van de Kinderfilosofie voor extra zichtbaarheid en eventuele kortingen.
Boeken voor jong én oud
Een filosofische collectie in de kinderopvang werkt het best als je boeken kiest die meegroeien met de kinderen. Kies prentenboeken die zowel voor peuters als voor kleuters betekenisvol zijn. “Ik ben Harry Vink” is daar een goed voorbeeld van: peuters kijken naar de tekeningen en de sfeer, terwijl kleuters die klaar zijn voor de volgende stap praten over gedachten en vrijheid.
Je kunt dezelfde thema’s op verschillende niveaus uitdiepen. Neem het idee “bomen praten niet”.
Bij peuters vraag je: “Hoe zou een boom praten?” Bij kleuters vraag je: “Wat zou een boom vertellen?” Bij oudere kinderen vraag je: “Waarom hebben bomen geen stem?” Zo blijft het thema herkenbaar en groeit de complexiteit mee. Verzamel ook boeken die aansluiten bij de praktijk van de opvang. “Het vrolijke voorleesboek van Kikker” past bij de sociaal-emotionele doelen in de peutergroep. “Alles over wie ik ben” sluit aan bij groepsvorming en identiteit. “De reis van Vos” is geschikt voor themawerk over reizen, natuur en vriendschap. Voor de BSO kun je werken met een filosofisch hoekje.
Zet een boekenkast neer met een selectie van €15–€20 per boek, een stapel blanco notitieboeken en potloden. Kinderen kunnen na het voorlezen hun eigen gedachten opschrijven of tekenen. Zo maak je denken zichtbaar en waardeer je de eigen ideeën van kinderen.
Praktische tips voor voorlezen en gesprekken
Start met een verhaal, niet met een uitleg. Kies een prentenboek dat je zelf mooi vindt, want je enthousiasme werkt aanstekelijk. Net zoals je kinderen stimuleert om zelfstandig hun jas aan te trekken, geef je ze hier de ruimte om hun eigen creatieve proces te ontdekken.
Lees rustig voor, laat kinderen kijken en luisteren, en neem pauzes om te vragen wat ze zien. Stel open vragen. Gebruik zinnen als: “Wat denk jij?” “Waarom praten bomen nooit?” “Wat gebeurt er in je hoofd als je nadenkt?” “Wanneer voel jij je blij?” Vragen zonder een vast antwoord nodigen uit tot denken en praten.
Gebruik filosofische prentenboeken als “Ik ben Harry Vink” om peuters te laten nadenken over “Ik denk, dus ik besta”.
Leg het niet uit, maar vraag: “Kun je zien dat ik denk?” en “Waar denk jij aan als je nadenkt?” Zo maak je een abstract idee tastbaar. Werk met thema’s die passen bij de kinderopvang. Kies een week waarin je boeken leest over vriendschap, verschil, dromen of reizen. Sluit aan bij de belevingswereld van de kinderen en bij de doelen van de groep.
Bijvoorbeeld: een week “Vriendschap” met “Het vrolijke voorleesboek van Kikker” en “De reis van Vos”. Houd rekening met kosten en kwaliteit. “Gedachten denken” kost €17,99 en is een mooie aanvulling voor de collectie.
Andere boeken liggen vaak rond de €15–€20. Koop niet te veel tegelijk; begin met drie tot vijf boeken per thema en breid uit naarmate de kinderen reageren. Reflecteer op de filosofie.
In de Montessori-pedagogiek staan zelfstandigheid, orde en respect centraal. Vanuit de Montessori visie op de ontwikkeling ondersteunen filosofische boeken kinderen om hun eigen gedachten te ontdekken en te leren luisteren naar anderen.
Zo bouw je aan een groep waar iedereen zich welkom voelt. Sluit af met een praktische checklist voor jezelf: kies een boek, bedenk twee open vragen, plan een moment van stil kijken en luisteren, en schrijf na afloop een paar kinderreacties op. Zo maak je filosoferen tot een vast onderdeel van je dag, zonder dat het zwaar voelt.